Mükemmeliyetçilik

Zaman zaman bir insanın başarı şansını artıran olumlu bir özellik gibi görünse de aslında mükemmeliyetçilik, bireyin kendi hedeflerine ulaşması ihtimalini düşüren ve kendi kendisinin önüne bir dizi set çekmesiyle neticelenebilecek fikir ve davranışları beraberinde getirebilir. Bu özellik aynı zamanda kişide stres ve endişe gibi duyguların gelişmesine sebep olabilir. Yetersizlik veya başarısızlık hissinden doğan mükemmele ulaşma gayreti içerisindeki bireyler, kendilerini yoğun bir biçimde eleştiri yağmuruna tutmaları halinde çözüm için bir terapistle konuşmayı faydalı bulabilirler.

Mükemmeliyetçilik nedir?

Çoğu zaman mükemmel görünme veya öyle olma ihtiyacı olarak tanımlanan mükemmeliyetçilik, sıklıkla bir kusurdan ziyade olumlu bir kişisel özellik olarak nitelendiriliyor. Ancak bir yazar ve Houston Üniversitesi Sosyal Çalışmalar bölümünde bir araştırma profesörü olan Brene Brown şöyle diyor: “Mükemmeliyetçilik, elinden gelenin en iyisini yapmak için çabalamak demek değildir. Mükemmeliyetin sağlıklı bir başarı düzeyi ve gelişimle alakası yoktur.” Brown sözlerini mükemmeliyetçiliğin birçok insan tarafından suçluluk veya utanç duygusuna karşı bir kalkan olarak kullanıldığını ifade ederek sürdürüyor.

Hayatın belirli noktalarında birçok insan zaman zaman mükemmeliyetçi davranışlar sergilese de gerçekten mükemmeliyetçi olanlar ellerindeki görevi mükemmel bir biçimde yapamayacakları zaman o görevi tamamlayamayacaklarına inananlardan oluşuyor. Öğrenme sürecine odaklanmak veya basit bir biçimde yüklendikleri görevi tamamlamak için ellerinden gelenin en iyisini yapmaktan ziyade sürecin sonunda ortaya çıkacak ürünü, bir çalışmanın en önemli kısmı olarak görüyorlar. Bir proje veya görevin kendi standartlarında –yani mükemmel- olmadıkça bitemeyeceğini düşünüyorlar.

Mükemmeliyetçilik çoğu zaman ataleti beraberinde getiriyor. Bunun nedeni, bu insanların bir çalışmayı mükemmel bir biçimde yapacaklarını hissedecekleri o ana kadar çalışmaya başlamak istemiyor oluşu. Bu durumsa bir işi tamamlamaları için haddinden fazla zaman harcamalarına sebep olabiliyor. Örneğin mükemmeliyetçi eğilimlere sahip biri her bir toz zerreciğini ortadan kaldırmak üzere mutfağı temizlerken üç saat harcayabilir. Obsesif-kompulsif davranışlarla mükemmeliyetçilik arasında bir korelasyon göze çarpıyor ancak bu tüm mükemmeliyetçilerin bu tarz davranışlar sergilediği veya tüm obsesif-kompulsif davranışlar sergileyenlerin mükemmeliyetçi olduğu anlamına gelmiyor.

Mükemmeliyetçiliğin Çeşitleri

Genellikle göz önünde bulundurulan iki çeşit mükemmeliyetçi davranış bulunuyor: Kişisel standartlar odaklı mükemmeliyetçilik ve özeleştiri odaklı mükemmeliyetçilik. Kişisel standartlar odaklı mükemmeliyetçilik örneği sergileyen kişi tipik bir biçimde -her ne kadar başkaları tarafından yüksek görülebilecek olsa da- kendisini motive eden belirli standartlara bağlı kalır. Özeleştiri odaklı mükemmeliyetçi eğilimlere sahip olan kişileri ise belirledikleri yüksek standartlar motive etmez, aksine bu standartlar nedeniyle amaçladıkları şeylerin asla gerçekleşemeyeceği hissine kapılırlar. Araştırmalar gösteriyor ki özeleştiri odaklı mükemmeliyetçilik genellikle sıkıntı, çekinme, kaygı ve kendini kınamayı beraberinde getiriyor. Kişisel standartlar odaklı mükemmeliyetçilik ise zararlı olabilecek başa çıkma metotlarıyla bir araya gelmediği müddetçe aynı etkiyi ortaya koymuyor.

2014 yılında York Üniversitesi’nde yapılan bir çalışma üçüncü bir mükemmeliyetçilik türünü önümüze seriyor: Sosyal beklentiler odaklı mükemmeliyetçilik. Bu mükemmeliyetçilik çeşidi genellikle son derece dikkat gerektiren avukatlık, doktorluk ve mimarlık gibi işlere yüklenen mükemmellik talebini ortaya koyuyor. Çalışmalar gösteriyor ki bu tarz işlerde çalışanların zihinleri daha umutsuz fikirlerle meşgul olmakta. Bu insanlar daha stresliler ve daha yüksek risklerde kendilerine zarar verme ve intihar etme eğilimlerine sahipler.  Sosyal beklentiler odaklı mükemmeliyetçilik aynı zamanda aileleri tarafından yüksek kültürel ve toplumsal standartlara bağlı tutulan ve gerçekçi olmayan hedeflerine ulaşmak için çabalayan insanları da tanımlıyor. Örneğin, ebeveynleri tarafından yüksek akademik standartlara bağlı tutulan öğrencilerle toplum tarafından “ideal” bulunan vücut ölçülerine ulaşmak konusunda baskı hisseden gençler ve yetişkinler tüm bunların sonucunda sosyal beklentiler odaklı mükemmeliyetçiliğin beraberinde getirdiği davranışları geliştirebiliyorlar

Mükemmeliyetçi Davranış Örnekleri

Birçok insan başarıya ulaşmak ister. Hedeflerine ulaşmak için çok çalışmak ve uğraşılarında sivrilmeyi amaçlamak aslında her zaman mükemmeliyetçi davranışların habercisi olmayabilir. Bunun yerine mükemmeliyetçi insanlar, gerçekleştirdikleri işin mükemmel olmadıkça bir değeri olamayacağı inancıyla hareket ederler. İlerleyişlerinden, öğrenme süreçlerinden veya çalışmalarından gurur duymak yerine çalışmalarını sürekli başkalarınınkiyle karşılaştırırlar ve kusursuz bir sonuç elde etmek onlar için bir saplantı haline gelmiştir. Hatta kimi zaman arzu ettikleri sonuca ulaşsalar bile tatmin olmayabilirler. Gerçekten mükemmel olsalardı hedeflerine ulaşmak için bu kadar çok çalışmalarına gerek olmazdı diye düşünebilirler.

Birkaç mükemmeliyetçilik örneği olarak şunlar verilebilir:

  • 2 cümlelik bir e-posta yazmak için 30 dakika harcamak
  • Sınavda 2 puan kaçırmanın bir başarısızlık alameti olduğuna inanmak
  • Başarılı olan başka insanlar için mutlu olmakta zorlanmak
  • Başkalarının başarılarını kendisi için bir standart olarak belirlemek veya kendini olumsuz ve gerçekdışı bir biçimde başkalarıyla karşılaştırmak
  • Öğrenme süreci yerine sürecin yaratacağı son ürüne odaklanmak
  • Mükemmel veya ideal olmayan herhangi bir şeyin ulaşmaya değer olmadığına inanmak

Mükemmeliyetçiliğe Neler Sebep Olur?

Mükemmeliyetçiliğin gelişiminde çeşitli faktörler etkili olabilir. Endişe, güvensizlik ve kınanma korkusu kişiyi mükemmeliyetçi davranışlara yöneltebilir. Mükemmeliyetçi ebeveynlerin çocuklarının da mükemmeliyetçi olması daha olasıdır. Bazı ebeveynler çocuklarını her alanda başarılı olmaları için teşvik ederek veya onları mükemmel sonuçlara ulaşamadıklarında kınayarak, istismar sayılabilecek boyutlarda mükemmeliyete iterek çocuklarının mükemmeliyetçiliğe sürüklenmesine sebep olabilirler.

Geçmişlerinde yüksek başarılar sergilemiş insanlar, kimi zaman bu başarılarını sürdürmeleri adına yoğun bir baskı hissedebilirler ve bu da onların mükemmeliyetçi davranışlar benimsemesine sebep olabilir. Başarıları nedeniyle sıklıkla methedilen çocuklar, zaman geçtikçe bu başarılarını sürdürme baskısını omuzlarında hissedebilirler ve bu durum mükemmeliyetçi eğilimlerin gelişimine olanak sağlar.

Erken yaşta güven sıkıntılarıyla bezeli bağlılıklar kişide özeleştiri odaklı mükemmeliyetçiliğin gelişiminin önünü açar. Ebeveynlerine bağlanmada sorunlar yaşamış olanlar rahatlatıcı duygular deneyimlemekte güçlük çekerler ve aynı zamanda iyi bir sonucun, eğer mükemmel değilse, iyi bir sonuç olabileceğini kabullenmede zorlanırlar.

Mükemmeliyetçilikle Bağlantılı Ruh Sağlığı Sorunları

Ruh sağlığı alanında mükemmeliyetçilik genellikle olumsuz sonuçlarıyla bilinen bir özelliktir. Araştırmalarda mükemmeliyetçilikle endişe, depresyon, yüksek stres seviyeleri ve intihar riski arasında yüksek oranlarda korelasyon bulunduğu ortaya çıkmıştır. Mükemmeliyetçi niteliklere sahip olanların acılarını başkalarına açma olasılıkları da daha düşüktür çünkü bunu yapmaları bir bakıma kendilerinin mükemmel olmadığı anlamına gelecektir. Bu nedenle de mükemmeliyetçilikten doğan sorunlarına tedavi arayışına yönelmeyebiliyorlar.

Mükemmeliyetçilik, sıklıkla kırılganlık ve direnç eksikliğiyle birlikte anılıyor ve bu da anoreksiya nervoza gibi yeme bozukluklarının gelişimiyle doğrudan bağlantılı. Bu özellik aynı zamanda ilişki sorunlarına da sebep olabilir. Mükemmelin peşinde olan bireyler çoğu zaman çevrelerindeki insanlardan da benzer seviyelerdeki mükemmele erişmelerini beklerler ve bu beklenti onları eşleri veya yakın partnerleri hakkında eleştirel olmaya sürükler.

Mükemmeliyetçilik Nasıl Tedavi Edilir?

Mükemmeliyetçilik, Çok Boyutlu Mükemmeliyetçilik Ölçeği kullanılarak ölçülebilir ve bu ölçek ruhsal sağlık alanındaki uzmanlara mükemmeliyetçiliğin belirli kaynakları noktasında ışık tutabilir. Bu ölçeği geliştiren Gordon Flett ve Paul Hewitt aynı zamanda kişinin kendini sunarken sergilediği mükemmeliyetçi davranışları ölçen ve mükemmeliyetçi eğilimlerden doğan psikolojik sıkıntıları bu ölçekten daha geniş oranlarda tahmin edebilen Kendini Mükemmeliyetçi Gösterme Ölçeği’ni de geliştirmişlerdir.

Mükemmeliyetçiliğin tedavisinde terapi çoğu zaman yardımcı oluyor çünkü genellikle bilişsel davranışçı terapi ile bu insanlar fikirlerini, her girişimin nihai hedefinin mükemmeliyet olamayacağı yeni bir çerçeveye oturtma imkanı buluyor. Mükemmeliyetçiliği tedavi eden terapistler bireylerin tutunduğu yüksek standartlara odaklanmaktan kaçınabilirler çünkü mükemmeliyetçi eğilimlere sahip olan insanlara standartlarınızı düşürün denmesi genellikle önerinin göz ardı edilmesiyle sonuçlanır. Bunun yerine terapi, kişiyi mükemmeliyetçi niteliklerin gelişimine sürükleyen meselelerin çözümüne odaklanır. Bu meseleler başarısızlık korkusundan, sevilme ve takdir edilme arzusundan veya ebeveynlerini memnun etme isteğinden doğuyor olabilir.

Örnek Vaka

Mükemmeliyetçi davranışın tedavisinde terapi: 34 yaşındaki Lena, eşi tarafından terapiye gitmesi konusunda teşvik edilmiştir. Eşi Lena’nın 9 yaşındaki kızları Abbie’den çok fazla şey beklediğini belirtir. Lena terapistle görüşürken Abbie’nin başarılı olmasını istediğini, okulda ve ses derslerinde daha fazla çabalaması için onu teşvik ettiğini kabul eder. Seans süresince Lena savunmacı bir tavır alır. Terapiste Abbie’ye kendi ebeveynlerinin ona uyguladığı baskıdan daha fazlasını uygulamadığını ve kendisinin de gayet iyi bir şekilde yaşamını sürdürüyor olduğunu söyler. Terapist, ebeveynlerinden bahsederken Lena’nın ses tonundaki değişimleri not alır ve onu biraz daha sorgular. Sonunda Lena’nın çocukken hem bale hem de piyano dersleri almak zorunda kaldığı ve aynı zamanda sınıfında en iyi dereceleri elde etmesinin beklendiği, kendisineyse sadece kısacık bir zaman ayırabildiği süreçte hissettiği içerlenme duygusunun parçaları açığa çıkar. Terapist, bu duyguları Abbie için değerlendirmesi konusunda Lena’yı teşvik eder ve başarı için başkaları tarafından zorlanmanın nasıl hissettirdiğini hatırlamasını ister. Lena, terapiste karşı açık olmaya başladığındaysa mükemmel olmak için çabalamasının sonucundan doğanları, deneyimlediği stres ve endişe duygularıyla kısa zamanda ilişkilendirebilir. Mükemmel bir anne, mükemmel bir çalışan, mükemmel bir kadın… Birkaç seans boyunca terapist, Lena’nın bir birey ve bir ebeveyn olarak güçleri ve zayıflıklarını göz önünde bulundurarak fikirlerini yeni bir çerçeveye oturtmak adına onunla birlikte çalışır. Tedavisinin bir parçası olarak terapist Lena’yı kendi yanlışlarından ve Abbie’ye karşı hatalarından oluşan anekdotlar paylaşmaya teşvik eder. Böylece kendisinin mükemmel olmadığı ve Abbie’nin de mükemmel olması gerekmediği gerçeğini pekiştirecektir.

(Bu bilgi goodtherapy tarafından sağlanmaktadır ve doktorunuzun veya sağlık uzmanınızın tıbbi tavsiyelerinin yerini alması amaçlanmamıştır. Belli bir sağlık durumu hakkında tavsiye için lütfen sağlık uzmanınıza danışın.)

Referanslar

  1. Benson, E. (2003). The many faces of perfectionism. Monitor on Psychology, 34(10), 18-18.
  2. Flett, G., Heisel, M., & Hewitt, P. (2014). The destructiveness of perfectionism revisited: Implications for the assessment of suicide risk and the prevention of suicide. Review of General Psychology, 18(3), 156-172.
  3. (n.d.). University of Illinois Counseling Center. Retrieved from https://www.counselingcenter.illinois.edu/?page_id=113.
  4. Rettner, R. (n.d.). The dark side of perfectionism revealed. Retrieved from https://www.livescience.com/6724-dark-side-perfectionism-revealed.html.
  5. Scutti, S. (2014, September 26). Perfectionists Are More Likely To Commit Suicide Than The Rest Of Us. Retrieved from https://www.medicaldaily.com/perfectionists-especially-doctors-architects-and-lawyers-are-higher-risk-suicide-305256.
  6. Szymanski, J. (2011, October 3). Perfectionism: Healthy or hurtful? Retrieved from https://blogs.hbr.org/cs/2011/10/is_perfectionism_helping_or_hu.html.

Çevirmen: Mert Can Yılmaz
Kaynak: goodtherapy

Libido Dergisi’nde yayımlanan, Libido Dergisi yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır.

Yazar:

Libido Dergisi, psikanaliz, felsefe ve insan bilimleri alanlarında makale, deneme ve çevirileri içeren iki aylık bir psikanaliz dergisidir. Genel okur-yazar kitlede psikanaliz kuramlarına duyulan ilgilinin artması, psikanalizin yaygınlaşmasını amaçlamaktayız. Psikanaliz kuramlarına duyulan ilginin gelişmesi amacıyla farklı psikanaliz akımları hakkında en tutarlı akımları ve bilgileri okuyucu ile buluşturarak dergimizi ve psikanaliz hakkındaki Türkçe yazıları geliştirmeye çalışmaktayız.